Machtsverschuivingen door dataverzameling

De afgelopen decennia is een stille verschuiving van macht gaande: overheden en bedrijven verzamelen op massale schaal persoonsgebonden gegevens over burgers. Denk aan zoekgeschiedenis, locatiegegevens, gezichtsherkenning, gezondheidsinformatie, koopgedrag en sociale netwerken. Veel van deze data wordt bovendien gekoppeld tot uiterst gedetailleerde profielen die meer over iemand vertellen dan diens directe omgeving. Vaak gebeurt dit onder de vlag van “dienstverlening”, “veiligheid” of “innovatie”, maar de feitelijke uitkomst is een permanente datalaag over vrijwel elk aspect van het menselijk leven.

Bedrijven verdienen geld aan uw persoonlijke data

Op deze datastromen wordt ondertussen grof geld verdiend. Bedrijven bouwen hun businessmodel op gepersonaliseerde advertenties, gedragssturing, risicoprofielen en dynamische prijsstelling. Overheden profiteren van efficiëntere handhaving, gerichtere controles en beleidsinformatie. Data is daarmee een grondstof geworden die vergelijkbaar is met olie of grond, maar dan onuitputtelijk, schaalbaar en extreem gevoelig. Zelfs in conservatieve schattingen maken private bedrijven enkele miljarden euro’s per jaar winst met uw persoonsgebonden data als gratis grondstof.  De winsten vloeien vrijwel uitsluitend naar de data‑verzamelaars, terwijl de burger, van wie al die informatie afkomstig is, zelden zeggenschap of een deel van de opbrengsten krijgt.

Gevaar voor massasurveillance, beïnvloeding en discriminatie

De risico’s voor burgers zijn aanzienlijk. Ten eerste ontstaat een infrastructuur voor massasurveillance: wie weet wat we doen, met wie we omgaan en wat we denken, kan gedrag beïnvloeden en afwijking bestraffen. Dat opent de deur naar feitelijke totalitaire systemen, zelfs zonder formeel dictatoriaal regime. Ten tweede zijn er risico’s van discriminatie en uitsluiting, wanneer algoritmes op basis van data bepalen wie een baan, woning, lening of verzekering krijgt. Ten derde is er het gevaar van datalekken, waarbij intieme gegevens ineens publiek of in criminele handen terechtkomen. En ten vierde raakt de burger de controle over zijn eigen verhaal kwijt: fouten of oude gegevens blijven rondzingen en kunnen decennia later nog gevolgen hebben.

Grondrechten en dataverzameling

Vanuit onze visie op grondrechten ligt het daarom voor de hand om ook geanonimiseerde data als eigendom van de burger te zien. Privacyrechten gaan niet alleen over het geheimhouden van gegevens, maar ook over de autonomie om te bepalen wat er met informatie over u gebeurt. Eigendomsrechten gaan over het beschikken, gebruiken, beperken en eventueel verhandelen van wat van u is. Financiële rechten raken aan het simpele principe dat wie waarde creëert, recht heeft op een eerlijk deel van de opbrengst. Wanneer we erkennen dat ook geanonimiseerde data juridisch als eigendom van de burger geldt, volgt daaruit dat overheden en bedrijven slechts onder strikte voorwaarden mogen verzamelen: met expliciete, geïnformeerde toestemming, in ruil voor een vergoeding, of op basis van een duidelijke wettelijke grondslag getoetst door een rechter. Ongeoorloofde dataverzameling zou dan strafbaar worden als een schending van privacy en als diefstal.

Wetswijziging door Millennium

Millennium wil dat alle persoonsgebonden data eigendom wordt van de burger. Onze wetgeving maakt van data niet langer een vrij te exploiteren grondstof, maar een juridisch beschermd persoonlijk eigendom. Dat past bij een moderne interpretatie van grondrechten, waarin digitale dimensies van het bestaan – ons online gedrag, onze metadata, onze profielen – dezelfde bescherming verdienen als fysieke integriteit en klassiek eigendom. Zo ontstaat een kader waarin innovatie en dienstverlening mogelijk blijven, maar niet ten koste van de zeggenschap, de vrijheden en de economische rechten van u als burger.